Syberia Wschodnia

Omsk

2005-12-31T02:56:00.000+01:00

Omsk to miasto lezace na kolei transsyberyjskiej na prawym brzegu Irtyszu, przy ujsciu rzeki Om, niedalego granic z Kazachstanem.

Ma 1.14 miliona mieszkancow i jest siodmym najwiekszym miastem w Rosji. Jest to tez centrum kozakow syberyjskich, siedziba prawoslawnego biskupa i syberyjskiego imama.

Roku 1716 powstal jako drewniana twierdza, ktora miala bronic rosnace rosyjskie imperium przed ludami ze stepow /naprzyklad Kirgizow/. Na koncu 18. wieku zostal Omsk miastem /1782/ i drewniana twierdze zastapiono ceglanymi murami, z ktorych do dzisiaj pozostaly dwie bramy - Tobolska i Tarska. Na poczatku 19. wieku sie Omsk stal centrem stepow /Kazachstanu/ i zachodniej Syberii. Juz wtedy tam bylo kilka kosciolow dla roznych wyznan, kilka meczetow, jedna synagoga, urzad gubernatora i akademia wojskowa. Z powodu nieustannego przesuwania granicy na wschod, znaczenie miasta w 2. polowie 19. wieku upadalo. Byli tam wysylani zeslancy jak dla przykladu Dostojewski. Zbawieniem dla miasta byla kolej transsyberyjska. Dzieki niej od 90. lat 19. wieku sie do Omsku przeprowadzalo duzo spolek handlowych, byly tu otwarte konzulaty Niemiec, Holandii i Wielkiej Brytanii. Na poczatku 20. wieku roku 1910 Omsk organizowal Syberyjska rolnicza i przemyslowa wystawe. Atmosfera miasta zachwycila zagranicznych obserwatorow na tyle, ze nazwali Omsk Chicagiem Syberii. Po rewolucji pazdziernikowej do Omska sie sciagali monarchisci i w czasach wojny domowej tu bylo centrum rzadu Alexandra Kolczaka. Omsk byl dla jego rzadu tymczasowego stolica. Roku 1919 Kolczak musial ustapic do Irkutska i Omsk zajeli czerwoni.

Meteoryt Tunguski

2005-12-15T05:28:00.000+01:00

Meteoryt Tunguski uderzyl w Syberie rankiem okolo godziny 7 30 czerwca roku 1908 nad rzeka Podkamienna Tunguska blisko jeziora Bajkal. Wybuch byl tak silny, ze go bylo slychac w promieniu 800 kilometrow. Meteoryt o srednicy najprawdopodobniej kilkudziesieciu metrow uderzyl w zalesiona Syberie albo wybuchl kilka kilometrow nad powierzchnia. Jego upadek i bardzo goraca fala uderzeniowa spowodowala olbrzymie zniszczenia, na powierzchni 2000 kilometrow kwadratowych powalil drzewa i doprowadzil do duzego pozaru lasu na znacznie wiekszym obszarze. Nad miejscem wybuchu pojawil sie 20 km wysoki slup ognia. Skutki wybuchu zarejestrowano na stacjach meteorologicznych z prawie calego globu.
Wyprawa prof Leonida Kulika nie znalazla na miejscu upadku meteorytu zadnego krateru co sklania bardziej ku teorii wybuchu nad powierzchnia ziemska. Pojawiaja sie i fantastyczne hipotezy o upadku statku kosmicznego czy zderzeniu z mala czarna dziura.

Francja bez Syberii

2005-12-15T05:21:00.000+01:00

Wiem ze to nie na temat ale natknalem sie na ciekawe artykuly dotyczace ostatnich wydarzen e Francji.

Tu cytat z jednego.
Zamieszki we Francji

A tu cytat z drugiego - ten wyglada na uzupelnienie pierwszego.

Oczywiscie w zamieszkach byl bardzo duzy udzial ludzi ktorych korzenie prowadza do francuskich afrykanskich kolonii /w tym zwlaszcza muzulmanskich Algierczykow/. Ale to ze ktos jest z Afryki jeszcze automatycznie nie oznacza, ze to muzulmanin. Wracajac do slowa wiekszosc tu zacytuje kilka rzeczy.

Uzupelnienie nt zamieszek

Jakuck

2005-09-25T03:02:00.000+02:00

Jakuck to jest miasto w północno-wschodniej Syberii i lezy nad rzeką Lena.
Oficjalnie ma okolo 230 000 mieszkańców, ale nieoficjalnie to bedzie cos okolo 300 000.

Bylo założone w 1632 roku jako warowna twierdza kozacka. Teraz jest to ważny ośrodek administracyjny, naukowo-kulturalny oraz przemysłowy północno-wschodniej Syberii. Jest tam duzy port lotniczy oraz rzeczny ( jest planowane połączenie kolejowe z BAMem; w tej chwili północna odnoga BAMu dojeżdża do Ałdanu). Uniwersytet, Instytut Badania Wiecznej Zmarzliny. Miasto położone na wiecznej zmarzlinie (dlatego wszystkie budynki muszą być posadowione na palach), w niedużej odległości (ok. 1000 km) od bieguna zimna półkuli północnej (Wierchojańsk, -70 st. C.). Klimat ma wybitnie kontynentalny: jest tam bardzo długa i mroźna zima (mrozy dochodzące do -60 stopni Celsjusza), krótkie, acz upalne lato (upały do +40 st. C.). Ludność stanowią przede wszystkim Rosjanie oraz Jakuci. Przemysł wydobywczy (diamenty, złoto) oraz spożywczy, garbarski, metalowy.

Jenisej

2005-04-13T13:39:00.000+02:00

Jenisej to rzeka w azjatyckiej części Rosji, w Kraju Krasnojarskim. Utworzona z Wielkiego i Małego Jeniseju. Jej długosć to 3487 km; dorzecze ma 2580 tys. km2; w dolnym biegu płynie szeroką (10-20 km) doliną, ma liczne odgałęzienia i starorzecza; uchodzi do Morza Karskiego; głowne dopływy to: Kan, Angara, Podkamienna Tunguzka, Dolna Tunguzka, Kurejka, Abakan; rybołóstwo, elektrownie, spław drewna; gł. m. nad J.: Kyzył, Diwnogorsk, Krasnojarsk, Jenisejsk, Igarka.

Ewenkowie

2005-04-07T09:03:00.000+02:00

Ewenkowie too lud zamieszkujący Ewenkijski Okręg Autonomiczny na Wyżynie Środkowosyberyjskiej (na wschod od rzeki Jenisej), południowa Jakucję, Kraj Chabarowski, obwody: irkucki, czytyjski, amurski (Federacja Ros.) oraz Mandżurię (Chiny) i Mongolię; okolo 30 tysiecy E. w Federacji Rosyjskiej, 26 tysiecy w Chinach, 1 tysiac w Mongolii. Posługują się językiem ewenkijskim (tunguskim), który należy do grupy mandżursko-tunguskiej w rodzinie języków ałtajskich. Ewenkowie zajmują się głównie koczowniczą hodowlą reniferów, myślistwem, pasterstwem, połowem ryb. Mieszkają w tradycyjnych jurtach i szałasach (coraz częściej w stałych domach). Wyznają głównie szamanizm i animizm (w Rosji formalnie prawosławni od XVII w.). Kultywują bogaty folklor.

Jan Czerski

2005-03-21T08:56:00.000+01:00

to urodzony w 1842 geolog, paleontolog, geograf; uczestnik powstania styczniowego; zesłany na Syberię, stał się jednym z najwybitniejszych jej badaczy; jego badania nad Bajkałem dały początek ewolucyjnego kierunku w geomorfologii; 1871-83 podejmował kilka wypraw do Syberii Wsch.; 1886-91 pracował w Petersburskiej Akad. Nauk; 1891 na jej zlecenie wyruszył do płn.-wsch. Syberii z ekspedycją naukową, w czasie której zmarł; pracował nad mapą geol. płn.-wsch. Azji i jej dziejami geol.; jego imieniem nazwano najwyższe góry płn.-wsch. Syberii oraz jedno z większych pasm górskich na Zabajkalu. Zmarł w 1892 roku.

Mongolia - historia

2005-03-17T08:57:00.000+01:00

HISTORIA. Ślady osadnictwa człowieka na terenach M. pochodzą z późnego paleolitu; źródła chińskie wspominają koczowników Hu zajmujących się pasterstwem na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e.; w III w. p.n.e. utworzyli oni silny związek plemienny Hiung-nu; część tego ludu zmieszana z innymi plemionami jako Hunowie w IV w. n.e. dotarła do Europy, pozostali zostali podbici przez związek plemienny Żuan Żuanów; w połowie VI w. ich panowanie obalił lud turecki Tu-kiu, którego władca nosił tytuł chana; w poł. VIII w. hegemonię osiągnęli Ujgurowie tworząc turecki kaganat (745-840), a następnie Kirgizi (840-920); dominację ludów mongolskich rozpoczęli Kitanowie (920-1125), po czym nastąpił okres rozdrobnienia; 1206 Czyngis-chan zjednoczył plemiona mongolskie, kładąc podwaliny pod imperium, podzielone jeszcze za życia między 4 synów: Dżucziego, Czagataja, Ögödeja i Tułuja; mimo sporów między nimi i ich potomkami imperium rozrastało się; 1231 zajęło Koreę; 1236-41 Batu-chan (syn Dżuczego) najechał Europę (m.in. Polskę i Węgry); chan Möngke (1251-59) opanował Tybet i Wietnam, a jego brat Hulagu - Persję; Kubilaj (1260-94) dokończył zapoczątkowany przez Czyngis-chana podbój Chin, a także przekształcił imperium w federację państw Złotej Ordy, z przewagą Turków, którzy podbili księstwa ruskie, Krym, część Kaukazu i Syberii; w poł. XIV w. rozpoczął się rozpad imperium, którego nie powstrzymali późniejsi wybitniejsi władcy Dajan-chan (1481-1543), ani Altan-chan (1543-83); w końcu XVI w. upowszechnił się w M. buddyzm tybetański (lamaizm); 1634 część płd. opanowali Mandżurowie (odtąd zaczęto ją zwać M. Wewnętrzną); 1644 zwierzchnictwo mandżurskiej dynastii, która opanowała właśnie Chiny, przyjęli także książęta płn. M. zwanej dotąd Chałchą; Mandżurowie wcielili ją do swego imperium, nadając jej nazwę M. Zewnętrznej; 1911 proklamowanie przez M. Zewnętrzną niepodległości, ze zwierzchnikiem kościoła lamaickiego (Bogdo-gegenem) na czele; autonomia wielokrotnie naruszana przez strony walczące w rewolucji ros., Chiny i Japonię; po śmierci 1924 Bogdo-gegena powstaje Mongolska Republika Ludowa, o ustroju wzorowanym na radzieckim; 1939 terytorium M. próbowali zająć Japończycy, powstrzymani przez Armię Czerwoną; do 1989 kraj satelicki ZSRR; 1990-92 pierwsze pluralistyczne wybory, zmiana nazwy na Republika M.; 1992 uchwalenie nowej konstytucji, przywrócenie swobody wyznaniowej, wycofanie wojsk ros.; 1990-97 prezydentem Punsałmaagijn Oczirbat; w polityce wewn. kryzys wskutek cofnięcia subsydiów ros., gwałtownego demontażu gosp. planowej, pospiesznej prywatyzacji (75% gospodarki znajduje się już w prywatnych rękach) oraz 1998 suszy, która doprowadziła do spadku pogłowia zwierząt hodowlanych z 25 mln do 2,5 mln sztuk; nadzieją na poprawę trudnej sytuacji gosp. (40% ludności żyje w nędzy, za ok. 10 dol. miesięcznie, bezrobocie obejmuje co trzeciego Mongoła) bogate złoża naftowe, wymagające jednak inwestycji zagr.; 1996 zwycięstwo w wyborach opozycyjnej koalicji Unii Demokratycznej, 1997 w wyborach prezydenckich - przedstawiciela postkomunistów Nacagijna Bagabandi z Mongolskiej Partii Lud.-Rewolucyjnej która wygrała też (2000) wybory parlamentarne; 2001 reelekcja prezydenta Bagabandi.

MONGOLIA - geografia i gospodarka

2005-03-01T12:22:00.000+01:00

To państwo śródlądowe w Azji Środk.; graniczy od płn. z Rosją, od płd. z Chinami; pow. 1 565 000 km2; 2,6 mln mieszk. (2004); stolica Ułan Bator (819 tys. mieszk.); gł. miasta: Darchan, Erdenet, Baganuur; j. urzędowy: mongolski, nadto w użyciu kazachski i rosyjski; jednostka monetarna: 1 tugryk = 100 mongów; PKB na 1 mieszk. 1900 dol. (2002).
LUDNOŚĆ: skład etniczny: 88,5% Mongołów, w tym 78,8% Chałchasów, 6,9% ludów tureckich, gł. Kazachów, 1,7% Buriatów, 1,4% ludy Daringanga, nadto Rosjanie i Chińczycy; miasta zamieszkuje 52% ludności; gęstość zaludnienia 1,6 osób/km2 (jedna z najmniejszych w świecie); przeciętna dł. życia: mężczyźni 61 lat, kobiety 64 lata; wyznania: lamaizm, szamanizm, islam (brak szczegółowych danych).
USTRÓJ. Republika od 1992; parlament jednoizbowy (Wielki Churał Ludowy) - 76 czł., wybieranych na 4 lata w systemie większościowym; głowa państwa powoływana w wyborach bezpośrednich co 4 lata; premiera i rząd powołuje parlament; od 1990 wielopartyjny system rządów; kraj dzieli się na 21 prowincji (ajmaków) i okręg stołeczny.
WARUNKI NATURALNE. Ukształtowanie pow. wyżynnogórskie (średnia wys. 1580 m), większość obszaru zajmuje Wyż. Mongolska, od płn. i zach. przechodząca w łańcuchy górskie Ałtaju Mongolskiego (najw. szczyt - Najramdał 4356 m), Ałtaju Gobijskiego, Changaju i Chenteju; w płd.-wsch. części Wyż. Mongolskiej - pustynia Gobi; między pasmami Ałtaju Mongolskiego a G. Changaj leży pustynna Kotlina Wielkich Jezior; klimat suchy, kontynentalny, na płn. i zach. umiarkowanie chłodny, na płd. i wsch. umiarkowany, ciepły, b. suchy; zimą na płn. wskutek wyżu barycznego nad M. zazwyczaj słoneczna, bezwietrzna pogoda z mrozami poniżej -50ºC (średnia temp. stycznia -35ºC); wiosną wskutek ustępowania wyżu silne wiatry i burze pyłowe; roczna suma opadów od 50 mm nad pustynią Gobi do 500 mm w G. Changaj; gł. rzeki: Kerulen, Ułdz (dopływy Amuru), Selenga, Orchon, Toła (należące do zlewiska M. Arktycznego), Dzawchan, Tes, Kobdo o odpływie wewn.; liczne jeziora, przeważnie słone, kilkanaście o pow. ponad 100 km2 (najw. Uws, Chubsuguł, Char, Chirgis, Buir); roślinność stepowa lub pustynna; w górach lasy o charakterze tajgi modrzewiowej lub limbowej; bogaty świat zwierzęcy: rysie, niedźwiedzie, jelenie, na stepach gazele i świstaki, nadto ibisy, wielbłądy dwugarbne, dzikie osły azjatyckie.
GOSPODARKA. Podstawą gospodarki hodowla owiec i kóz, bydła, koni, wielbłądów oraz górnictwo (wydobycie rud miedzi, molibdenu, żelaza, wolframu, manganu, cynku, ołowiu, azbestu); niewielki przem. włókienniczy, skórzany, spożywczy, materiałów budowlanych; sieć kolejowa słabo rozwinięta (gł. rolę pełni linia kolejowa biegnąca z Moskwy do Pekinu przez Ułan Bator); sieć drogowa nieco lepsza, ważną rolę pełni nadal transport juczny; kilka szkół wyższych, w tym uniw. w Ułan Bator zał. 1942.

Selenga , Selenge-mörön

2005-02-04T09:10:00.000+01:00

To rzeka w Mongolii i Rosji; dł. 1024 km, pow. dorzecza 447 tys. km2; powstaje z połączenia rz. Ider-goł i Delger-mörön; uchodzi deltą (pow. ok. 700 km2) do Bajkału; gł. dopływy: Orchon, Czikoj, Chiłok, Uda (pr.), Egijn-goł (l.); przez 5 miesięcy w roku zamarznięta; żeglowna na większości biegu (duże znaczenie dla gospodarki mongolskiej); główne miasto nad Selengą to Ułan Ude - stolica Buriacji.

Tunguski Meteoryt

2005-01-17T09:03:00.000+01:00

Prawdopodobnie część komety Enckego, która 1908 wniknęła w atmosferę ziemską i na wys. 5 tys. m eksplodowała, wywołując lokalny kataklizm w dolinie rz. Tunguzka Podkamienna (Syberia); moc wybuchu stanowiła równowartość 0,8 megatony trotylu; wśród hipotetycznych przyczyn kataklizmu rozważa się też ciało z antymaterii i małą czarną dziurę.

Tundra

2004-12-18T20:51:00.000+01:00

Tundra to formacja roślinna; występuje gł. na półkuli płn., na płn. od tajgi, charakterystyczna dla okolic podbiegunowych; roślinność t. odznacza się niską wys. (do 60 cm) i krótkim okresem wegetacji, na co wpływa chłodny klimat, długa i mroźna zima, silne wiatry i wieczna zmarzlina w glebie; najczęściej w t. spotyka się porosty, mchy, trawy, krzewinki, karłowate brzozy lub wierzby; w t. płn. występuje ponad 600 gat. roślin kwiatowych; na płd. coraz większy jest udział drzew, jest to tzw. lasotundra, stanowiąca pas przejściowy, szer. ok. 100 km między t. a tajgą.

Soból

2004-12-08T20:54:00.000+01:00

Martes zibellina
ssak drapieżny z rodziny łasicowatych; współcz. zamieszkuje lasy Azji płn. i płn.-wsch., dawniej jego zasięg występowania był znacznie większy; tułów smukły, dł. ok. 60 cm, ogon puszysty, dł. ok. 20 cm; futerko gęste, lśniące, na głowie, szyi i bokach tułowia rdzawobrązowe; na gardle często pomarańczowa plama; aktywny w nocy i w dzień; tryb życia naziemny, szybko i zwinnie biega; żywi się drobnymi gryzoniami, zającami, ptakami, owadami, jajami, jagodami i nasionami; ciąża trwa ok. 9 miesięcy, w miocie 2-5 młodych; w dużym stopniu wytrzebiony przez myśliwych polujących na cenne futerko; hodowany w fermach.

Buriacja (Buridaj)

2004-12-08T20:52:00.000+01:00

Republika federacyjna w Rosji, leżąca w południowej części Syberii Wschodniej, między jeziorem Bajkał a Górami Jabłonowymi. Powierzchnia 351 tys. km2, 1,1 mln mieszk. (dane z 1992), głównie Rosjan (69,9%) i Buriatów. Stolicą Buriacji jest Ułan-Ude. Obszar górzysty (Sajan Wsch., góry i kotliny górskie Przybajkala i Zabajkala, na wschodzie Płaskowyż Witimski). Klimat umiarkowany, chłodny, wybitnie kontynentalny. Najwiekszą rzeką jest Selenga, wiele mniejszych, ok. 300 źródeł mineralnych; 70% pow. zajmują lasy (rezerwaty Barguziński i Bajkalski); wydobycie rud wolframu, molibdenu, złota, węgla brunat.: w kotlinach górskich hodowla owiec, bydła, trzody chlewnej, zwierząt futerkowych. Terytorium Buriacji wchodziło w I tysiącleciu n.e. w skład różnych związków plemiennych Ujgurów; na przełomie XVII-XVIII w. przyłączone do Rosji; od XVIII w. wydobycie złota, od XIX w. - węgla; ożywienie gospodarcze na przełomie XIX/XX w. w związku z budową Kolei Transsyberyjskiej; od 1922 w składzie ZSRR z częściową autonomią, 1958-90 republika autonomiczna w ZSRR.
Buriaci
koczowniczy lud mongolski zamieszkujący Buriację (Federacja Ros.), Mongolię płn. i Mongolii Wewn. (Chiny); od poł. XIX w. na pół osiadły, zajmujący się gł. hodowlą bydła, koni i wielbłądów; ok. 420 tys. osób; pierwotnie praktykowali szmanizm i wyznawali lamaizm; od XVII w. pod wpływem prawosławia; j. buriacki należący do grupy j. mongolskich i posiada własne pismo.

Tajga

2004-11-30T09:05:00.000+01:00

Tajga to najbardziej na północ wysunięte środowisko leśne Eurazji i Ameryki Płn. Naturalna szata roślinna w klimacie umiarkowanie chłodnym, na jej obszarze przeważają krótkie, lecz ciepłe lata (do +30°C) i długie, mroźne zimy (z okresami poniżej -30°C). Opadów niezbyt wiele (200-500 mm rocznie). Wegetacja łatwiejsza niż w tundrze, która graniczy z nią od północy, lecz warunki bytowania roślin i zwierząt są surowe. W lasach drzewa iglaste: sosna, świerk, jodła, limba i modrzew. Współwystępują: brzoza, topola, osika, olsza i wierzba. Zwarty las cechuje brak podszycia (krzewów i roślin zielnych). Fauna jest stosunkowo uboga w gatunki, choć środowisko potrafi wyżywić spore populacje osobników.

Angara

2004-11-30T09:04:00.000+01:00

Angara to rzeka na południu azjatyckiej części Rosji, będąca prawym dopływem Jeniseju. Ma długość 1779 km a jej dorzecze ma powierzchnię 1040 tys. km2. Wypływa (jako jedyna ciek) z jeziora Bajkał, płynie przez południową część Wyżyny Środkowosyberyjskiej. Ma liczne progi i bystrza, zamarza na 5 miesięcy. Obfituje w ryby, jest żeglowna. Na jej biegu znajdują się liczne hydroelektrownie: Irkucka, Bracka, Ust'-Ilimska, Boguczańska. Nad Angarą leżą Irkuck, Ust-Ilimsk, Angarsk, Brack.

WŁADYWOSTOK

2004-11-18T18:36:00.000+01:00

Miasto w Rosji nad zat. Złoty Róg i Zat. Amurską (M. Japońskie); największe miasto Dalekiego Wschodu, od 1938 stol. Kraju Nadmorskiego; zał. 1860 jako ros. fort wojskowy; od 1862 port, siedziba gubernatora wojskowego, 1871 baza Syberyjskiej Flotylli Wojennej; 1876 prawa miejskie; 1897 kolej z Chabarowska, 1903 z Moskwy; 1918-22 ośr. wojsk białogwardyjskich; 1922 zdobyty przez armię Republiki Dalekiego Wschodu, wszedł z nią do Rosyjskiej FSRR; 574 tys. mieszk. (2003); stocznia remontowa; przem. maszynowy, spoż., drzewny, materiałów bud., porcelanowy; port morski; lotnisko; stacja końcowa Kolei Transsyberyjskiej; baza Rosyjskiej Floty Pacyfiku, floty rybackiej i dalekomorskiej; 8 szkół wyższych (uniw. od 1923); dalekowschodni Oddział Ros. Akad. nauk; inst. naukowe; muzea.

TRANSSYBERYJSKA KOLEJ

2004-11-18T18:34:00.000+01:00

Dwutorowa linia kolejowa łącząca europejską część Rosji z Syberią i Dalekim Wsch.; dł. 9332 km (jedna z najdłuższych na świecie); biegnie z Moskwy przez Riazań, Samarę, Czelabińsk, Omsk, Nowosybirsk, Krasnojarsk, Irkuck, Czytę, Chabarowsk do Władywostoku; zbudowana 1891-1916; ułatwiła kolonizację i zagospodarowanie wielkich, bezludnych obszarów Syberii; w ZSRR całkowicie zelektryfikowana, gł. siłami więźniów łagrów syberyjskich; posiada kilka odgałęzień (m.in. do Mongolii).

KRASNOJARSK

2004-11-04T18:48:00.000+01:00

Miasto w azjat. części Rosji, port nad Jenisejem; ośr. adm. Kraju Krasnojarskiego; 930 tys. mieszk. (2000); wielki ośr. przemysłowy i kult.-naukowy Syberii; przem. maszynowy, chem., mat. bud., celulozowo-papierniczy, huta aluminium; węzeł komunikacyjny; uniw. zał. 1969; opodal wielka elektrownia wodna, jedna z najw. w świecie, o mocy 6000 MW.

Lena

2004-10-27T22:32:00.000+02:00

Najdłuższa rzeka azjat. części Rosji, w Syberii wsch.; dł. 4400 km, pow. dorzecza 2490 tys. km2, gł. dopływy: Kirenga, Witim, Olekma, Ałdan (pr.), Niuja, Wiluj (l.); źródła w zach. części G. Bajkalskich; w górnym biegu płynie głęboką i wąską (1-10 km) doliną, w środk. - rozszerza się do 30 km (w korycie wiele wysp); ok. 130 km od ujścia rozdziela się na liczne odnogi (gł. - Bykowska); uchodzi do M. Łaptiewów tworząc deltę o szer. ok. 400 km i pow. ok. 30 tys. km2; średni przepływ przy ujściu 16,5 tys. m3/s (maks. 165 tys., min. - 360 m3/s); przenosi rocznie ok. 12 mln ton osadów; przez ponad pół roku pokryta lodem; żeglowna od m. Ust-Kut (port Osietrowo), a przy wysokim stanie wód - od m. Kaczug; rozwinięte rybołówstwo (muksun, sielawa syberyjska, nelma, omul); główne miasto nad Leną to Jakuck.

JAKUCJA (Sacha)

2004-10-27T22:27:00.000+02:00

To republika autonomiczna w składzie Federacji Rosyjskiej, w płn.-wsch. Syberii; pow. 3,1 mln km2, 1,1 mln mieszk. (1999): Jakutów (ok. 43%), Rosjan (47%) oraz Ukraińcy, Ewenkowie i Eweni Czukcze; stol. Jakuck. Większą część terytorium J. zajmują góry i płaskowyże: G. Wierchojańskie, G. Czerskiego ze szczytem Pobieda (wys. 3147 m), Wyż. Środkowosyberyjska, G. Ałdańskie; w środk. i płn. części kraju niziny (Środkowojakucka, Jańsko-Indygirska, Kołymska); klimat umiarkowany chłodny, kontynentalny, na płn. subpolarny; średnia temp. w styczniu poniżej -30oC (Ojmiakon-Wierchojańsk - najzimniejszy obszar półkuli płn.: notowane temp. poniżej -70oC), w lipcu 10-19oC; gł. rzeki: Lena, Jana, Indygirka, Kołyma wykorzystywane do spławu drewna i żeglugi; ok. 50% pow. zajmują lasy typu tajgi, gł. modrzewiowe. Podstawą gospodarki jest górnictwo (złoto, diamenty, rudy cyny, gaz ziemny, węgiel kam.), przem. drzewny, rybny, myślistwo, hodowla zwierząt futerkowych; energetyka wodna (Wilujska Elektrownia Wodna); transport wodny (Płn. Droga Morska, port Tiksi), kolejowy (odcinek linii bajkalsko-amurskiej, w budowie linia amursko-jakucka), lotniczy; ślady człowieka na terytorium J. pochodzą z młodszego paleolitu, odkryto także liczne szczątki mamutów (pod ochroną od 1991). Powstawanie narodu jakuckiego dokonywało się poprzez stapianie różnych elementów etnicznych; Jakuci żyli w ustroju rodowym, który jeszcze przed podbojem przez Rosję (XVII/XVIII w.) zaczął się rozpadać; Rosja zmuszała Jakutów do jasaku (danina w naturze), przy próbach sprzeciwu brano zakładników, opornych sprzedawano; napływ kolonistów rosyjskich wywoływał powstania (największe 1634, 1636, 1681); w XIX-XX w. J. była miejscem zesłań i robót przymusowych dla więźniów politycznych; niektórzy z nich - m.in. Polacy - osiedlali się po uwolnieniu na stałe; Polacy położyli także znaczne zasługi w badaniach nad geografią i etnografią J.; 1922-91 Jakucka Autonomiczna SRR w składzie Rosyjskiej FSRR.

Brack

2004-10-25T10:20:00.000+02:00

To miasto w azjat. części Rosji, w obwodzie irkuckim, nad rz. Angarą; 258 tys. mieszk. (1994); port rzeczny i lotniczy; huta aluminium, znaczący ośr. przem. drzewnego, papierniczego. Zał. w XVI w. jako kozacka twierdza. Znajduje się tu Bracki hydrowęzeł - zapora wodna na Angarze, wybudowana 1955-67; jedna z najw. w świecie elektrowni wodnych - o mocy 4500 MW; zapora wys. 125 m, szer. 3700 m, zbiornik: pow. 5,5 tys. km2, pojemność 179 mln m3 wody, dł. 570 km.

Szamanizm

2004-10-20T23:06:00.000+02:00

Szamanizm to jedna z form religii pierwotnej, całość wierzeń i praktyk rel. opartych na animizmie i instytucji szamanów; znany do pocz. XX w. w Azji i u Eskimosów; sz. przypisuje nadrzędną rolę szamanowi, dzieli kosmos na 3 światy (siedziba bóstw, ziemia z ludźmi, przyrodą, duchami oraz świat podziemny z duszami zmarłych); sz. nie stanowi jednolitego systemu rel. i posiadał wiele odmian; niekiedy terminem sz. określa się wszelkie wierzenia ludów niecywilizowanych poza Europą i częścią Azji, w których specyficzną rolę odgrywa szaman.

Lamaizm

2004-10-20T23:05:00.000+02:00

Lamaizm to termin określający różne formy buddyzmu praktykowane w Tybecie i krajach z nim sąsiadujących oraz w Mongolii; wprowadzony w VII w. przez kaznodziejów indyjskich i chiń. w formie buddyzmu mahajana o charakterze monastycznym; przez wieki l. przechodził różne reformy i podziały, m.in. zasymilował elementy hinduskiego tantryzmu; od XIV w. zdominowany przez doktrynę tzw. żółtych czapek o hierarchicznej strukturze (władza polit. i świecka należy do dalajlamy, religijna do panczenlamy, uznawanego za wcielenie Buddy; ich wyłanianie oparte jest na skomplikowanej i ezoterycznej zasadzie sukcesji); po chiń. agresji na Tybet (1951) dalajlama przebywa na emigracji.

Tuwa

2004-10-14T22:06:00.000+02:00

Republika azjatycka w Federacji Ros., usytuowana w płd. Syberii, w dorzeczu górnego Jeniseju; pow. 170 500 km2; 396 tys. mieszk. (1994), gł. Tuwińczycy i Rosjanie (ok. 35%, ale brak szczegółowych danych); stol. Kyzył, gł. m.: Czadan, Szagonar, Turan; w miastach 37% ludności. Ukształtowanie pow. wyżynno-górskie, w części środk. i zach. Kotlina Tuwińska otoczona pasmami Sajanu Zach., Ałtaju i Tannu-oła; na wsch. wyż. Sangilen, na płn. Wyż. Wschodniotuwińska; klimat umiarkowany chłodny, kontynentalny; surowa zima (temp. do -35oC), ciepłe lato (17-20oC); roślinność w kotlinach stepowa, w górach tajga jodłowo-świerkowa i limbowo-modrzewiowa; powyżej 2000 m tundra wysokogórska. Podstawą gospodarki hodowla (gł. owce, kozy, konie, renifery, jaki, wielbłądy, zwierzęta futerkowe), sięgająca tradycjami pasterstwa koczowniczego; uprawa pszenicy, roślin strączkowych i pastewnych; łowiectwo; wydobycie rud metali nieżelaznych, węgla kam., azbestu, soli kam.; przem. skórzany, drzewny, spoż., mat. budowlanych; transport gł. samochodowy i lotniczy, nadto żegluga rzeczna. Obszar wielokrotnych wędrówek plemiennych, m.in. Hunów, 1207 zajęty przez Czyngis-chana, później w składzie różnych księstw mongolskich; w XVII w. dołączony do Dżungarii, XVIII w. do Mandżurii, od XIX w. kolonizowany przez Rosję; 1914 T. została oficjalnie wcielona do carstwa ros. pn. Kraj Urianchajski; 1918-21 teren walk wojsk admirała Kołczaka z Armią Czerwoną; od 1921 Tuwińska Republika Ludowa, od 1944 na prawach obwodu autonomicznego, od 1961 Tuwińska ASRR; w okresie pierestrojki ożywienie nar. i rel.; 1992 podpisanie układu o stowarzyszeniu z Federacją Ros.; 1993 przyjęcie nowej konstytucji.

Tunguzi

2004-10-14T22:04:00.000+02:00

Nazwa kilkunastu ludów syberyjskich z tungusko-mandżurskiej grupy językowej; najliczniejsi są Ewenkowie i Eweni (po ok. 30 tys. osób), Negidalczycy, Sołonowie; mówią j. tunguskimi, pod względem antropologicznym zaliczani do typu mongoidalnego; zajmują się myślistwem, rybołówstwem, hodowlą reniferów; większość pędzi koczowniczy tryb życia; kultywują swój folklor; pierwotnie zamieszkiwali brzegi jez. Bajkał, w XVII w. zajmowali cały obszar między rz. Jenisej a M. Ochockim; pod wpływem cywilizacji tracą odrębności plemienne

Syberia (historia)

2004-10-05T13:58:00.000+02:00

Ślady osadnictwa na Syberii sięgają czasów paleolitu; zaczątki organizmów państwowych pojawiły się w I tysiącleciu p.n.e. w pobliżu granic chińskich (Dżudżenowie, Kitanowie, Ujgurzy); źródła chińskie wspominają o plemionach sajańsko-ałtajskich podbitych w II w. p.n.e. przez Hunów; z S. pochodziły także liczne plemiona osiedlające się w Europie i Chinach, które w IV-VI w. n.e. spowodowały wędrówkę ludów; w IX-X w. istniało państwo Kirgizów jenisejskich; w XIII w. znaczna część S., zamieszkana przez Kirgizów i Buriatów, weszła w skład mongolskiego imperium Czyngis-chana; jego rozpad na samodzielne chanaty-ordy dał początek nazwie "Syberia", tak określano początkowo powstały na obszarze S. Zach. w XV w. (po upadku Złotej Ordy) chanat sibirski ze stol. w Sibirze (następnie w Kazłyku); obok niego istniały równolegle m.in. chanaty Ostiaków (Chantów) i Mansów (Wogułów) nad dolnym Irtyszem, Nieńców (Samojedów) nad dolnym Obem, Ewenków (Tunguzów) na wsch. od Jeniseju, Jakutów nad środk. Leną; ziemie na Płw. Czukockim zajmowali Czukcze, nad Zat. Anadyrską - Koriacy, na Kamczatce - Itelmeni, nad Amurem - Nanajowie i Dagurowie, nad Bajkałem - Buriaci, nad górnym Jenisejem - Tuwińcy; ludy te znajdowały się na różnym poziomie rozwoju cywilizacyjnego, a źródłem ich utrzymania było myślistwo, pasterstwo, hodowla reniferów, rybołówstwo. Od XI w. rozpoczyna się na obszarach zach. i płd. S. powolna ekspansja państwa ruskiego ze stol. w Nowogrodzie Wielkim, które podporządkowało sobie chanaty Ostiaków, Mansów i kilku innych grup etnicznych, których ludność zwano wówczas ogólnie Jugrami; 1478 po podporządkowaniu Nowogrodu Moskwie, przejęła ona władzę nad tymi ziemiami, a Iwan III kazał się tytułować księciem Jugorii; 1552 podbity został chanat kazański, 1555 chanat sibirski; próba odzyskania niezależności przez władcę chanatu sibirskiego, Kuczuma, nie powiodła się; wyłączność na handel na tym obszarze otrzymała rodzina Stroganowów (posiadaczy ziemskich z okolic Permu), która zorganizowała dla podboju dalszych ziem ekspedycję zbrojną najemnych Kozaków pod wodzą Jermaka, zakończoną ostatecznym rozpadem chanatu sibirskiego; po nim upadły kolejne. 1587 wybudowano Tobolsk (jako warownię, a zarazem centrum administracyjne S.), 1586 Tiumeń, 1600 Turyńsk, 1604 Tomsk, 1609 Turchańsk - w rezultacie na początku XVII w. władza Rosji sięgała po Jenisej; 1632 powstał Jakuck, w połowie XVII w. na wsch. zdobyto ziemie do wybrzeży O. Spokojnego, 1699 zajęto Kamczatkę, a na płd. opanowano wybrzeża Bajkału (1652 powstał Irkuck); pod koniec XVII stulecia sięgnięto po ziemie nad Amurem, co spowodowało długotrwały konflikt z Chinami, zakończony traktatami: nerczyńskim (1689) - przyznającym Rosji prawo do wybrzeży M. Ochockiego, w zamian za ziemie nad środk. i dolnym Amurem, a następnie traktatem ajguńskim (1858) - przyznającym Rosji ziemie na lewym brzegu Amuru (do ujścia Ussuri); tym samym cała S. znalazła się w rękach Rosji. Początkowo kolonizacja S. przez Rosję dokonywała się dobrowolnie, przez osiedlających się tu kupców, myśliwych przybyłych w poszukiwaniu zwierząt futerkowych, a także zbiegłych chłopów pańszczyźnianych; planowe osiedlanie kolonistów oraz przesiedlenia przymusowe miały niewielki zakres; dopiero ustanowiony 1649 kodeks praw cara Aleksego wprowadził prawne pojęcia przymusowego osiedlania i zesłania. Całością obszarów administrowano najpierw bezpośrednio z Moskwy (tzw. Posolski Prikaz, a od 1637 - Syberyjski), za pośrednictwem wojewodów sprawujących władzę wojskową i administracyjną (m.in. nadzór nad przestrzeganiem państwowych monopoli na handel kością mamuta, futrami, winem, tytoniem), co sprzyjało narastającej korupcji i wyzyskowi miejscowej ludności przez urzędników; 1662 wybuchło w S. Zach. powstanie, zbrojne bunty organizowali też wielokrotnie Buriaci i Jakuci w S. Wsch.; 1708 utworzono gubernię syberyjską z siedzibą w Tobolsku i generałem-gubernatorem na czele; 1764 Katarzyna II (dążąc do przekształcenia S. w królestwo) podniosła rangę guberni syberyjskiej do statusu namiestnictwa; 1822 wydzielono S. Zach. z guberniami: tobolską, tomską i obwodem omskim oraz S. Wsch. z guberniami: jenisejską, irkucką i obwodem jakuckim; własne zarządy miały Kamczatka i wybrzeże M. Ochockiego, po wojnach z Chinami także nowo zdobyte ziemie nad Amurem i Zabajkale. Liczba Rosjan - wg spisu ludności przeprowadzonego 1762-64 - wynosiła na ziemiach S. Zach. ok. 200 tys., S. Wsch. - 160 tys.; w połowie XVIII w. rozpoczęto eksploatację bogactw naturalnych S.; niedostatek ludzi sprawił, iż w kopalniach zaczęto masowo wykorzystywać zesłańców, początkowo kryminalistów, później także więźniów politycznych i jeńców wojennych; pierwszą zapisaną w dokumentach większą grupą byli mieszkańcy Uglicza, którzy 1592 samowolnie ukamienowali zabójców carewicza Dymitra; Piotr Wielki zsyłał m.in. uczestników powstania K.A. Buławina oraz wziętych do niewoli podczas wojen Szwedów, Katarzyna II zesłała A.N. Radiszczewa i część konfederatów barskich, Aleksander I (po anektowaniu Gruzji 1801-10) zbuntowaną szlachtę gruzińską, Mikołaj I - dekabrystów; poczynając od lat 20. XIX w. - masowo zsyłano Polaków, uczestników spisków niepodległościowych i powstań; po 1849 wśród zesłańców są m.in. młodzi pietraszewcy (F. Dostojewski), pod koniec stulecia dominują socjaliści i anarchiści; Polacy położyli zresztą znaczne zasługi w dziele nauk. zbadania S., m.in. w zakresie nauk biologicznych B. Dybowski, W. Godlewski, A. Czekanowski, w zakresie geografii, geologii i paleontologii - J. Czerski, archeologii - M. Witkowski, etnografii - W. Sieroszewski i B. Piłsudski. Koniec XIX w. przynosi też rozwój handlu (z Europą i Chinami), przem. i kultury na ziemiach S., 1881 otwarto uniw. w Tobolsku, 1891 rozpoczęto budowę Kolei Transsyberyjskiej (zakończoną 1916); pociągnęło to za sobą m.in. falę emigracji zarobkowej z Królestwa Pol., która (wg źródeł ros.) wynosiła 9455 osób (1881) i 5708 osób (1882). Losy S. podczas rewolucji październikowej i wojny domowej toczyły się burzliwie, 1918 Daleki Wschód zajęły oddziały interwencyjne jap., amer., ang., franc.; do I 1920 cała S. znalazła się w rękach armii A.W. Kołczaka; po jej rozbiciu przez Armię Czerwoną dowodzoną przez M.M. Frunzego utworzono IV 1920 w Ułan Ude (dla uniknięcia wojny z Japonią) - buforową Rep. Dalekiego Wschodu, włączoną 1922 do Ros. Federacyjnej Soc. Rep. Radzieckiej. W okresie międzywojennym wyodrębniono administracyjnie autonomiczne rep., m.in.: Jakucką, Buriacką, Baszkirską, Tuwińską i obwody: Ojracki, Górnoałtajski, Kraj Nadmorski, Kraj Wsch.- i Zachodniosyberyjski, Kraj Chabarowski; wybudowano też uralsko-kuźniecki okręg przem., szereg fabryk przem. maszynowego w Irkucku, Nowosybirsku, Krasnojarsku, 27 nowych kopalń, szereg wyższych uczelni, m. Komsomolsk nad Amurem oraz drugą linię Kolei Transsyberyjskiej; znaczna część tych przedsięwzięć dokonała się siłami więźniów, zesłańców do syberyjskich łagrów, tworzonych od 1918 (m.in. w Tobolsku, Norylsku, Tomsku, w Jakucji i dorzeczu Kołymy). Podczas II woj. świat. S. odegrała ważną rolę jako zaplecze surowcowe, przem. i żywnościowe ZSRR; ewakuowano tu 1/3 zakładów przem. z Rosji eur., utworzono wiele nowych fabryk zwł. przem. zbrojeniowego, lotniczego, co wyraźnie podniosło znaczenie tego regionu; po wojnie uruchomiono m.in. Syberyjski Oddział Akad. Nauk ZSRR (1957), w rejonie Nowosybirska powstało miasteczko naukowe Akademgorodek, nadto uniw. w Irkucku, Krasnojarsku, Nowosybirsku, Tiumenie, Barnaule, Omsku; na S. przeniesiono ciężar badań kosmicznych, fizyki atomowej itp.; wybudowano Bajkalsko-Amurską Magistralę (BAM) kolejową, szereg elektrowni i nowych fabryk; po śmierci Stalina i Berii poczęto też ograniczać liczbę łagrów; wiele inwestycji dokonało się w warunkach drastycznego niszczenia środowiska naturalnego (m.in. w rejonie Bajkału), z całkowitym lekceważeniem problemu składowania odpadów przem. (co doprowadziło do skażeń promieniotwórczych ogromnych obszarów S.). Okres pierestrojki dotarł na S. z opóźnieniem; po rozpadzie ZSRR uformowały się na tych terenach suwerenne republiki: Ałtaj, Buriacja, Chakasja, Jakucja (ob. Sacha), Tuwa; autonomiczne okręgi: Agińsko-Buriacki, Chanty-Mandyjski, Czukocki, Ewenkijski, Jamalsko-Nieniecki, Koriacki, Nieniecki, Tajmyrski, Ust-Ordyńsko-Buriacki, a także kraje: Ałtajski, Chabarowski, Krasnojarski, Nadmorski, Stawropolski - które przystąpiły do Federacji Ros. podpisując (III 1992) stosowny układ.

Syberia (geografia)

2004-10-05T13:54:00.000+02:00

To wielka kraina geograficzna w Azji, rozciągająca się równoleżnikowo od Uralu na zach. do ostatnich pasm górskich na wsch. kontynentu (Wyż. Anadyrska, G. Kołymskie, Dżugdżur), stanowiących dział wodny między zlewiskiem O. Spokojnego i O. Atlantyckiego (do którego zalicza się M. Arktyczne) oraz od M. Arktycznego na płn. do Pogórza Kazachskiego i stepów Mongolii na płd.; pow. ok. 10 mln km2; rozciągłość równoleżnikowa ponad 7 tys. km, południkowa ok. 3,5 tys. km. Dzieli się na S. Zachodnią (Niz. Zach.-Syberyjska i G. Ałtaju) i S. Wschodnią (Wyż. Środk.-Syberyjska, G. Wierchojańskie, G. Czerskiego, niz. Kołymy, Jany, Indygirki, po G. Kołymskie - na wsch. oraz Sajany, G. Tuwy, Przybajkale i Zabajkale z G. Stanowymi - na płd.). Pod względem budowy S. składa się z trzech segmentów tektonicznych: platformy paleozoicznej na zach., platformy prekambryjskiej w części środkowej oraz z górotworów mezozoicznych na wsch., rozdzielonych prekambryjskim masywem kołymskim; od płd. platformy syberyjskie ograniczone są kaledońskimi i hercyńskimi górami. Klimat skrajnie kontynentalny, na większości obszaru umiarkowany, chłodny; na płd. zach. umiarkowany, ciepły, na płn. subpolarny i polarny; średnia temp. lipca od 2 do 5ºC na płn. do 22ºC na płd. zach.; stycznia od -16ºC na płd. zach. do -50ºC na płn. wsch. (w okolicach Wierchojańska i Ojmiakonu temp. dochodzą do -70ºC; nad górną Indygirką leży biegun zimna półkuli płn.); opady skąpe, od 250-300 mm na płn. wsch. do 700 mm na zach.; wyższe (do 2000 mm) tylko na płn. stokach Ałtaju i Ałatau Kuźnieckiego; pokrywa śnieżna utrzymuje się ok. 10 miesięcy na płn.-wsch. i do 5 miesięcy na płd.-zach., osiągając przeważnie niewielką grubość; w połączeniu z długotrwałymi niskimi temperaturami powoduje to na znacznych obszarach S. wieczną zmarzlinę sięgającą do 100 m (latem rozmarza tylko wierzchnia warstwa gleby). Gęsta sieć rzeczna, należąca gł. do zlewiska M. Arktycznego; najw. systemy rzeczne tworzą Ob z Irtyszem, Jenisej, Lena; pokrywa lodowa na rzekach utrzymuje się do 8 miesięcy; na płd. najgłębsze jez. świata - Bajkał, nadto jez. Teleckie, Norylskie, Czany; na wodach Angary, Jeniseju, Obu, Irtyszu wielkie zapory i sztuczne jeziora. Roślinność skąpa; ponad 70% obszaru S. zajmuje strefa tajgi, sięgająca szer. 2000 km, z rzadkimi lasami iglastymi (jodła, limba syberyjska, świerk, sosna, modrzew syberyjski i dahurski), z drzew liściastych spotyka się brzozę, osikę, olszę (w dolinach rzek na wsch. także topolę i wierzbę koreańską); na płn. od tajgi, wzdłuż wybrzeży M. Arktycznego rozciąga się bezdrzewna tundra porośnięta krzewami, mchami, porostami, w części płd. niekiedy karłowatymi brzozami i wierzbami; tundra pojawia się również ponad granicą lasów na Wyz. Środkowosyberyjskiej i w górach Syberii Wsch.; na płd. od linii Jekaterynburg (do 1990 Swierdłowsk) - podnóża Ałtaju tajga przechodzi w lasostep osikowo-brzozowy, a następnie w strefę stepów łąkowych bądź ostnicowych; stepy dominują też w kotlinach śródgórskich i na Zabajkalu (w znacznym stopniu zaorane lub zdewastowane skażeniami przem.); olbrzymie obszary S., zwł. Niz. Zach.-Syberyjskiej, zajmują bagna i torfowiska, w dolinach rzek łąki zalewowe. Świat zwierzęcy zróżnicowany: w strefie tundry występują m.in.: renifer, lis polarny, piesiec, leming, pardwa mszarna, zając bielak, sowa śnieżna, latem także liczne gat. ptaków, m.in. gęsi, kaczki, gołębie, kuliki; w strefie tajgi - niedźwiedź brunatny, łoś, jeleń wsch., wilk, rosomak, soból, wiewórka syberyjska, z ptaków - jarząbek, głuszec, dzięcioł, krzyżodziób; w strefie lasostepów i stepów liczne drobne gryzonie m.in. chomiki, skoczki, susły, polniki, a z większych ssaków - borsuk, wilk, lis korsak; w rzekach cenne zasoby ryb m.in. jesiotrowatych i łososiowatych. Zaludnienie rzadkie (2 do 3 osób/km2), łącznie 32,5 mln mieszk.; dominują Rosjanie (ok. 20 mln); nadto m.in. Ukraińcy, Niemcy, Tatarzy oraz plemiona autochtoniczne: Buriaci, Jakuci, Czuwasze, Mordwini, Tuwińcy, Kazachowie, Chantowie, Mansowie, Ewenkowie; największe skupienie ludności wzdłuż linii Kolei Transsyberyjskiej. Ziemie S. obfitują w trudno dostępne zasoby bogactw naturalnych; występują tu m.in. wielkie złoża ropy naft. i gazu ziemnego, węgla kamiennego i brunatnego, rud żelaza, niklu, cyny, miedzi, boksytów, cynku i ołowiu, manganu, chromu, siarki, fosforytów, złota, platyny, srebra i diamentów (Rosja, gospodarka); w części płn. hodowla reniferów i zwierząt futerkowych, myślistwo; w części płd. rolnictwo; sieć komunikacyjna ograniczona do kilku linii kolejowych (Transsyberyjska, Turkiestańsko-Syberyjska, Bajkalsko-Amurska), rozwinięta komunikacja lotnicza, spore znaczenie rurociągów naft. (w budowie - z Płw. Jamał do Europy Zach., m.in. przez Polskę); na M. Arktycznym tzw. Płn. Droga Morska; gł. miasta: Nowosybirsk, Omsk, Krasnojarsk, Nowokuźnieck, Irkuck, Barnauł, Kemerowo, Tomsk, Brack, Tobolsk.

Sajany

2004-09-20T13:08:00.000+02:00

Góry w azjatyckiej części Rosji. Sajan Wschodni (Wostocznyj Sajan) - dł. 1000 km, sięga od Jeniseju do jez. Bajkał a jego najwyższym szczytem jest Munku Sardyk (3491 m). Sajany porasta na ponad połowie ich powoerzchni tajga świerkowo-jodłowa i modrzewiowo-limbowa. W Sajanach jest około 100 lodowców. Wystepuja nastepujące minerały: złoto, grafit, mika, azbest, boksyty, fosforyty. Liczne źródła mineralne. Rezerwat Stołby na prawym brzegu rzeki Jenisej, na przedmieściach Krasnojarska. Sajan Zachodni (Zapadnyj Sajan) - dł. 600 km, położony między Sajanem Wschodnim a górnym biegiem Abakanu, jego najwyższym szczytem jest Kyzył Tajga (3121 m). Liczne rzeki w dorzeczu Jeniseju oraz jeziora. Na stokach północnych porosnięty tajgą sosnowo-modrzewiową, na południowych lasami modrzewiowymi i roślinnością stepowo-leśną. Rezerwat Sajańsko-Suszeński założony 1976 o pow. 389,6 tys. ha. Wystepujące minerały: rudy miedzi i żelaza, chrom, kobalt, nikiel, cynk, molibden, ołów, azbest.

Irkuck

2004-09-14T10:56:00.000+02:00

Irkuck to miasto obwodowe w azjatyckiej części Rosji, port nad rz. Angarą, 60 km od jej wypływu z Bajkału.Założony został w 1652 roku jako Irkuckie Zimowisko - ośrodek administracyjno-wojskowy dla kolonizacji Syberii. W XVII w. został punktem tranzytowym w handlu z Mongolią, potem z Chinami. Od XVIII do 1917 wykorzystywany przez Rosję Carską jako miejsce zsyłek. Przy tej okazji duże zasługi dla rozwoju Irkucka i okolic położyli Polacy - naturalnie zasłańcy. W okresie stalinowskim w Irkucku znajdowały się więzienia polityczne "Krasnyj Korpus" i więzienia etapowe na trasie do Władywostoku. Wg. danych z 1998 roku w Irkucku mieszka 591 tys. mieszkańców. Aktualnie jest on dużym ośrodkiem akademickim i przemysłowym. Pozostało trochę zabytków, głownie sakralnych (cerkwie).

Bajkał

2004-09-14T08:44:00.000+02:00

BAJKAŁ
najgłębsze na Ziemi jezioro i największy pod względem pojemności zbiornik wody słodkiej (20% jej zasobów światowych); położone w azjat. części Rosji (wsch. Syberia), w Buriacji i obwodzie irkuckim; stanowi wypełnienie rowu tektonicznego ; otoczony górami (do wys. 2572 m, szczyt Czerskiego); pow. 31,5 tys. km2, maks. głęb. 1620 m (kryptodepresja); dł. 636 km, szer. do 80 km, 27 wysp; wody słabo zmineralizowane są zlewiskiem 336 rzek (wypływa jedna - Angara); zamarza od stycznia do maja. Bogata flora (600 gat.) i fauna (1200 gat., z czego prawie 3/4 endemicznych; m.in. foka bajkalska, omul, gołomianka, gąbki). Rozwinięte rybołówstwo, spław drewna, żegluga. Rejon turystyczny o wybitnych walorach krajobrazowych; w XIX w. teren zsyłki więźniów politycznych, m.in. Polaków (niektórzy z nich położyli znaczne zasługi w badaniach B. i okolic m.in. A. Czekanowski, J. Czerski, B. Dybowski, W. Godlewski).